Zużyty sprzęt elektryczny w firmie – kody BDO i KPO
Stare komputery, niesprawne monitory, drukarki, elektronarzędzia, lodówki, świetlówki czy wycofane urządzenia produkcyjne – niemal każda firma posiada sprzęt elektryczny i elektroniczny, który z czasem przestaje być wykorzystywany.
Problem pojawia się w momencie jego wycofania z eksploatacji. Czy urządzenie automatycznie staje się odpadem? Czy można sprzedać je pracownikowi, oddać firmie serwisowej albo przekazać do skupu złomu? Jaki kod odpadu zastosować i czy konieczne jest wystawienie karty przekazania odpadów (KPO) w systemie BDO?
Nieprawidłowa kwalifikacja sprzętu może skutkować błędami w ewidencji, przekazaniem odpadów nieuprawnionemu podmiotowi, a w określonych sytuacjach również odpowiedzialnością administracyjną.
Najważniejsza zasada: nie każdy wycofany z użytkowania sprzęt jest odpadem, ale każde urządzenie, które uzyskało status odpadu, musi być zagospodarowane zgodnie z przepisami.
W artykule wyjaśniamy, jak rozpoznać zużyty sprzęt elektryczny i elektroniczny (ZSEE), prawidłowo ustalić kod odpadu, prowadzić dokumentację BDO i bezpiecznie przekazać urządzenia do dalszego zagospodarowania.
1. Kiedy urządzenie elektryczne lub elektroniczne staje się odpadem?
Podstawowe znaczenie ma definicja odpadu zawarta w art. 3 ust. 1 pkt 6 ustawy z 14 grudnia 2012 r. o odpadach. Odpadem jest substancja lub przedmiot, którego posiadacz pozbywa się, zamierza się pozbyć albo do którego pozbycia się jest obowiązany. Oznacza to, że sam wiek urządzenia, jego pełne zamortyzowanie lub wycofanie z ewidencji środków trwałych nie przesądza jeszcze o powstaniu odpadu.
Przykładowo sprawny komputer, który firma zamierza sprzedać do dalszego użytkowania, może nadal pozostawać używanym sprzętem, a nie odpadem.
Inaczej należy ocenić komputer niesprawny, przeznaczony do wyrzucenia, odzysku surowców lub unieszkodliwienia.
Przykład 1. Wymiana komputerów w biurze
Przedsiębiorstwo wymienia 20 komputerów na nowsze modele.
12 komputerów jest sprawnych i zostaje przeznaczonych do dalszego użytkowania w innej firmie. Przy rzeczywistym, udokumentowanym ponownym użyciu mogą zostać sprzedane jako sprzęt używany.
5 komputerów wymaga naprawy. Należy ocenić, czy są przekazywane do rzeczywistej naprawy jako urządzenia, czy już jako odpady wymagające przygotowania do ponownego użycia.
3 komputery są trwale uszkodzone i przeznaczone do zagospodarowania jako odpady. Należy je odpowiednio sklasyfikować i przekazać uprawnionemu podmiotowi.
Wynika z tego, że identyczne urządzenia mogą mieć różny status prawny w zależności od ich stanu, przeznaczenia i rzeczywistych okoliczności przekazania.
2. Co zaliczamy do zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego?
ZSEE obejmuje urządzenia, które do prawidłowego działania potrzebują prądu elektrycznego lub pól elektromagnetycznych, a także określony sprzęt służący do wytwarzania, przesyłania i pomiaru tych wielkości, o ile spełniają definicję sprzętu określoną ustawą. W przedsiębiorstwach mogą to być:
komputery, laptopy, monitory i serwery;
drukarki, skanery i urządzenia wielofunkcyjne;
telefony, routery i sprzęt sieciowy;
lodówki, zamrażarki i klimatyzatory;
elektronarzędzia i przyrządy pomiarowe;
oprawy oświetleniowe i źródła światła;
urządzenia automatyki, sterowniki i panele operatorskie;
wybrane urządzenia przemysłowe.
Nie każdy element instalacji elektrycznej jest jednak samodzielnym sprzętem w rozumieniu ustawy o ZSEE. Ponadto niektóre kategorie urządzeń podlegają wyłączeniom ustawowym, między innymi określone wielkogabarytowe stałe instalacje przemysłowe. Dlatego nie należy automatycznie kwalifikować każdej zdemontowanej części maszyny jako ZSEE. Podstawę stanowi ustawa z 11 września 2015 r. o zużytym sprzęcie elektrycznym i elektronicznym.
3. Zużyty sprzęt elektryczny - jaki kod odpadu zastosować w BDO?
Klasyfikację przeprowadza się na podstawie rozporządzenia Ministra Klimatu z 2 stycznia 2020 r. w sprawie katalogu odpadów.
Kluczowe znaczenie mają pochodzenie odpadu, rodzaj urządzenia i obecność niebezpiecznych składników. Nie wystarczy stwierdzenie: „to elektrośmieć”.
Najczęściej stosowane kody
Kod odpadu | Rodzaj odpadu | Przykładowe zastosowanie |
16 02 13* | Zużyte urządzenia zawierające niebezpieczne elementy, inne niż wymienione w 16 02 09–16 02 12 | Niektóre urządzenia przemysłowe i elektroniczne z niebezpiecznymi elementami |
16 02 14 | Zużyte urządzenia inne niż wymienione w 16 02 09–16 02 13 | Niektóre urządzenia elektryczne i elektroniczne bez niebezpiecznych elementów |
16 02 11* | Zużyte urządzenia zawierające freony, HCFC, HFC | Określone urządzenia chłodnicze |
16 02 15* | Niebezpieczne elementy lub części składowe usunięte ze zużytych urządzeń | Niebezpieczne części po demontażu |
16 02 16 | Elementy usunięte ze zużytych urządzeń inne niż wymienione w 16 02 15 | Części bez niebezpiecznych właściwości |
20 01 21* | Lampy fluorescencyjne i inne odpady zawierające rtęć | Świetlówki zawierające rtęć |
20 01 23* | Urządzenia zawierające freony | Odpowiednio zaklasyfikowane urządzenia z grupy 20 |
20 01 35* | Zużyte urządzenia elektryczne i elektroniczne zawierające niebezpieczne składniki, inne niż 20 01 21 i 20 01 23 | Odpowiednie ZSEE z grupy 20 |
20 01 36 | Zużyte urządzenia elektryczne i elektroniczne inne niż 20 01 21, 20 01 23 i 20 01 35 | Odpowiednie ZSEE z grupy 20 |
Gwiazdka (*) oznacza odpad niebezpieczny. Zestawienie kodów opiera się na katalogu odpadów; przyporządkowanie konkretnego urządzenia wymaga indywidualnej oceny.
Grupa 16 czy grupa 20?
To jedno z najczęstszych pytań przedsiębiorców. Grupa 16 obejmuje między innymi odpady urządzeń elektrycznych i elektronicznych, których nie sklasyfikowano w innych grupach. Grupa 20 dotyczy odpadów komunalnych, łącznie z frakcjami gromadzonymi selektywnie.
Nie można przyjąć, że sprzęt z firmy zawsze ma kod 16, a sprzęt z gospodarstwa domowego zawsze kod 20. Należy przeanalizować źródło i charakter odpadu oraz zasady klasyfikacji określone w katalogu.
Podobnie nie można automatycznie uznać, że każdy komputer jest odpadem niebezpiecznym lub że każdy komputer jest odpadem innym niż niebezpieczny.
Decyduje rzeczywista charakterystyka sprzętu i jego elementów.
4. Praktyczne przykłady klasyfikacji ZSEE w przedsiębiorstwie
Poniższe przykłady pokazują sposób analizy. Kody mają charakter propozycji wymagających potwierdzenia, a nie automatycznego przypisania każdemu urządzeniu danego rodzaju.
Przykład 2. Zużyte komputery i laptopy
Firma wycofuje 15 niesprawnych komputerów. Należy sprawdzić, czy zawierają niebezpieczne elementy i z jakiego strumienia odpadów pochodzą. W zależności od ustaleń można rozważyć m.in. 16 02 13*, 16 02 14, 20 01 35* lub 20 01 36. Nie należy wybierać kodu wyłącznie na podstawie nazwy „komputer”.
Przykład 3. Monitory LCD i starsze monitory
Monitor z podświetleniem zawierającym rtęć wymaga innej oceny niż urządzenie bez takich elementów. Istotna jest dokumentacja modelu i jego rzeczywista konstrukcja. Przy niebezpiecznych składnikach można rozważyć odpowiedni kod z gwiazdką, np. 16 02 13* albo 20 01 35*.
Przykład 4. Świetlówki z biura i hali produkcyjnej
Świetlówki zawierające rtęć są odpadami niebezpiecznymi. W zależności od źródła i okoliczności powstania należy rozważyć odpowiednią klasyfikację, często 20 01 21*. Nie wolno umieszczać ich w pojemnikach na zwykłe szkło.
Przykład 5. Sterownik PLC i moduły automatyki
Podczas modernizacji linii produkcyjnej wymieniono sterownik i kilka modułów. Trzeba ustalić, czy są to odpady urządzeń, części usunięte z urządzeń, czy sprawne komponenty przeznaczone do dalszego użycia. W zależności od sytuacji właściwe mogą być kody z podgrupy 16 02.
Przykład 6. Wycofana lodówka lub urządzenie chłodnicze
Jeżeli urządzenie zawiera czynnik chłodniczy wymieniony w odpowiedniej pozycji katalogu, należy rozważyć np. 16 02 11* lub 20 01 23*. Nie wolno samodzielnie uwalniać czynnika ani demontować urządzenia jako odpadu poza wymaganym reżimem prawnym.
5. Czy przedsiębiorca musi posiadać wpis do BDO, jeżeli wycofuje sprzęt?
Nie w każdym przypadku. Obowiązek wpisu zależy od rodzaju prowadzonej działalności, statusu podmiotu, rodzaju i ilości odpadów oraz ewentualnych zwolnień. Przedsiębiorstwo, które wycofuje zużyte urządzenia, powinno ustalić:
Czy rzeczywiście powstał odpad.
Czy jest to odpad komunalny, czy odpad pochodzący z innej działalności.
Czy obowiązuje ewidencja tego odpadu.
Czy zastosowanie znajduje zwolnienie z ewidencji.
Czy przedsiębiorstwo jest objęte obowiązkiem wpisu do rejestru BDO z tego lub innego tytułu.
Samo posiadanie sprzętu elektrycznego nie powoduje obowiązku rejestracji w BDO.
Z kolei fakt, że firma dotychczas nie prowadziła ewidencji odpadów, nie przesądza, że może przekazać każdą ilość ZSEE bez dokumentacji. Oficjalne wyjaśnienia BDO potwierdzają istnienie ustawowych wyjątków od obowiązku wpisu do rejestru.
Przykład 7. Małe biuro wymienia dwie drukarki
Biuro przekazuje dwie niesprawne drukarki. Przed ustaleniem obowiązków należy sprawdzić, czy odpady stanowią odpady komunalne oraz czy podmiot korzysta z odpowiednich zwolnień.
Nie należy automatycznie wymagać rejestracji BDO wyłącznie dlatego, że firma pozbywa się dwóch urządzeń. Nie można też z góry uznać, że każde takie przekazanie jest zwolnione z ewidencji.
6. Kto wystawia KPO przy przekazywaniu elektroodpadów?
Jeżeli przekazanie odpadu podlega obowiązkowi ewidencjonowania przy użyciu KPO, dokument sporządza co do zasady posiadacz odpadów przekazujący je następnemu posiadaczowi, przed rozpoczęciem transportu.
KPO powinna zawierać między innymi kod odpadu, jego rodzaj, masę oraz wymagane dane podmiotów uczestniczących w przekazaniu.
Po dostarczeniu odpadu odbiorca potwierdza przejęcie w systemie BDO, z możliwością wskazania rzeczywistej masy lub zakwestionowania niezgodności.
Przykład 8. Zakład produkcyjny przekazuje 500 kg ZSEE
Przedsiębiorstwo zgromadziło zużyte urządzenia elektryczne, dla których ustalono obowiązek prowadzenia ewidencji. Prawidłowy schemat postępowania:
Identyfikacja i klasyfikacja – ustalenie rodzajów i kodów odpadów, rozdzielenie odpadów wymagających osobnej ewidencji.
Weryfikacja odbiorcy – sprawdzenie wpisów i wymaganych uprawnień dla konkretnych kodów.
Przygotowanie KPO – sporządzenie karty w BDO przed rozpoczęciem transportu.
Przekazanie odpadów – wydanie ich właściwemu transportującemu.
Potwierdzenie odbioru – weryfikacja masy i statusu KPO.
Uzupełnienie ewidencji – zapewnienie zgodności KPO z właściwą kartą ewidencji i sprawozdawczością.
Jeżeli w przekazywanej partii znajdują się odpady o różnych kodach, nie należy ujmować ich wszystkich na jednej KPO z przypadkowo wybranym kodem.
7. Komu można legalnie przekazać zużyty sprzęt?
Nie każda firma oferująca odbiór elektroniki ma uprawnienia do zbierania lub przetwarzania wszystkich rodzajów ZSEE. W zależności od rodzaju sprzętu i charakteru przekazania właściwym odbiorcą może być:
podmiot prowadzący zbieranie zużytego sprzętu, posiadający wymagane uprawnienia;
zakład przetwarzania ZSEE;
dystrybutor, jeżeli spełnione są warunki ustawowego odbioru;
inny podmiot uprawniony na podstawie odpowiednich przepisów.
Ważne: zasady nieodpłatnego odbioru sprzętu pochodzącego z gospodarstw domowych nie oznaczają automatycznego obowiązku przyjęcia każdego urządzenia przemysłowego. Przed przekazaniem warto sprawdzić numer BDO, zakres działalności, kody odpadów objęte uprawnieniami oraz warunki odbioru.
Czy można oddać sprzęt do skupu złomu?
Nie należy traktować całego ZSEE jak zwykłego odpadu metalowego.
Urządzenia mogą zawierać niebezpieczne substancje, baterie, kondensatory, czynniki chłodnicze i inne elementy wymagające specjalistycznego przetwarzania.
Przekazanie kompletnego urządzenia do zwykłego skupu złomu bez odpowiednich uprawnień może być niezgodne z prawem.
8. Czy można samodzielnie rozebrać stary komputer lub maszynę na części?
To szczególnie ważne zagadnienie dla działów utrzymania ruchu i warsztatów zakładowych. Art. 46 ustawy o ZSEE przewiduje, że demontaż zużytego sprzętu oraz przygotowanie go do ponownego użycia jako odpadu prowadzi się wyłącznie w zakładzie przetwarzania.
Nie oznacza to zakazu zwykłej naprawy sprawnego lub naprawialnego urządzenia, które nie stało się odpadem. Należy jednak wyraźnie rozróżnić:
Czynność | Ocena |
Naprawa urządzenia pozostającego w użytkowaniu | Co do zasady dopuszczalna w ramach właściwych wymagań technicznych |
Wymiana uszkodzonego podzespołu w działającej maszynie | Zwykła czynność serwisowa; powstały odpad wymaga klasyfikacji |
Rozbieranie kompletnego ZSEE na surowce | Podlega ograniczeniom dotyczącym demontażu w zakładzie przetwarzania |
Przygotowanie ZSEE będącego odpadem do ponownego użycia | Wymaga uwzględnienia art. 46 ustawy o ZSEE |
Przykład 9. Demontaż starej szafy sterowniczej
Zakład wycofał urządzenie i chce odzyskać z niego miedź, elektronikę oraz elementy metalowe. Przed rozpoczęciem rozbiórki trzeba ustalić, czy jest to zużyty sprzęt w rozumieniu ustawy, czy część instalacji podlegająca innej klasyfikacji.
Jeżeli jest to ZSEE, nie można zakładać, że własny dział utrzymania ruchu może swobodnie rozebrać go na surowce.
9. A co z firmą serwisową, która wymienia sprzęt?
Przy usługach naprawy i konserwacji znaczenie ma art. 3 ust. 1 pkt 32 ustawy o odpadach. Co do zasady wytwórcą odpadów powstających w wyniku świadczenia wymienionych usług jest usługodawca, chyba że umowa stanowi inaczej.
Przykład 10. Zewnętrzny serwis wymienia uszkodzoną drukarkę
Firma serwisowa zabiera uszkodzoną drukarkę i montuje nowe urządzenie.
Należy ustalić, czy stara drukarka jest przekazywana do naprawy, zwracana właścicielowi czy przeznaczona do zagospodarowania jako odpad. Jeżeli powstaje odpad w wyniku usługi, trzeba przeanalizować ustawową zasadę dotyczącą jego wytwórcy oraz postanowienia umowy. Nie wystarczy zapis „serwis zabiera stare urządzenie”. Powinno być jasne, jaki jest jego status oraz kto realizuje obowiązki odpadowe.
10. Jak bezpiecznie magazynować ZSEE?
Przed przekazaniem odbiorcy sprzęt może wymagać czasowego magazynowania.
Warunki należy dostosować do właściwości odpadów i odpowiednich wymagań prawnych. Warto zapewnić:
ochronę przed uszkodzeniami mechanicznymi;
zabezpieczenie przed nieuprawnionym dostępem;
ochronę przed warunkami atmosferycznymi, jeżeli jest wymagana;
oddzielne przechowywanie urządzeń zawierających niebezpieczne składniki;
ochronę świetlówek przed stłuczeniem;
właściwe postępowanie z urządzeniami zawierającymi czynniki chłodnicze;
szczególne zabezpieczenia uszkodzonych baterii litowo-jonowych.
Nie wolno zakładać, że uszkodzona bateria jest zwykłym elektroodpadem niewymagającym dodatkowych środków bezpieczeństwa.
11. Co zrobić z danymi zapisanymi na komputerach i telefonach?
Przekazanie urządzenia do recyklingu nie oznacza automatycznego usunięcia danych. Komputery, dyski, telefony i urządzenia wielofunkcyjne mogą przechowywać informacje o pracownikach, klientach, kontrahentach i działalności przedsiębiorstwa. Przed przekazaniem urządzenia należy ustalić odpowiedni sposób ochrony danych, np. bezpieczne usunięcie danych lub skorzystanie z usługi ich profesjonalnego zniszczenia. Jednocześnie trzeba uwzględnić przepisy o ZSEE – niszczenie nośników i demontaż elementów urządzeń będących już odpadami nie może odbywać się z pominięciem właściwych wymagań. Przydatne jest uzyskanie potwierdzenia wykonania usługi niszczenia danych.
12. Czy ZSEE należy wykazać w rocznym sprawozdaniu BDO?
Jeżeli przedsiębiorstwo podlega obowiązkowi sporządzania sprawozdania o wytwarzanych odpadach i gospodarowaniu odpadami, powinno uwzględnić odpowiednie dane dotyczące ZSEE. Zakres sprawozdawczości zależy od statusu podmiotu i prowadzonej działalności. Nie należy jednak mylić: sprawozdawczości wytwórcy odpadów ze sprawozdawczością podmiotów wprowadzających sprzęt elektryczny i elektroniczny na rynek.
Są to różne obowiązki, które mogą dotyczyć różnych przedsiębiorców. Firma, która jedynie użytkuje komputery, nie staje się automatycznie wprowadzającym sprzęt tylko dlatego, że po kilku latach je wycofuje.
13. Najczęstsze błędy przedsiębiorców
Automatyczne uznawanie każdego starego urządzenia za odpad.
Sprzedawanie faktycznych odpadów jako „sprzętu używanego” bez uzasadnienia.
Przypisywanie kodu odpadu wyłącznie na podstawie nazwy urządzenia.
Niewłaściwe rozróżnianie kodów z grup 16 i 20.
Pomijanie niebezpiecznych elementów sprzętu.
Przekazywanie ZSEE do skupu złomu bez sprawdzenia uprawnień.
Wystawianie KPO z błędnym kodem lub masą.
Nieuzasadnione zakładanie zwolnienia z ewidencji BDO.
Samodzielne demontowanie ZSEE poza zakładem przetwarzania.
Brak dokumentów potwierdzających legalne przekazanie urządzeń.
14. Checklista przedsiębiorcy – 15 pytań przed przekazaniem ZSEE
Czy ustalono, które urządzenia są odpadami, a które pozostają sprzętem do dalszego użytkowania?
Czy sporządzono wykaz wycofywanych urządzeń?
Czy oceniono źródło powstania odpadów?
Czy sprawdzono obecność niebezpiecznych składników?
Czy przypisano i zweryfikowano właściwe kody odpadów?
Czy ustalono obowiązek wpisu do BDO?
Czy sprawdzono obowiązek prowadzenia ewidencji?
Czy zweryfikowano ewentualne zwolnienia z ewidencji?
Czy odpady są prawidłowo zabezpieczone podczas magazynowania?
Czy sprawdzono uprawnienia odbiorcy dla konkretnych kodów?
Czy ustalono, kto organizuje transport?
Czy przygotowano KPO, jeżeli jest wymagana?
Czy zabezpieczono dane zapisane na urządzeniach?
Czy uzyskano potwierdzenie przekazania i zweryfikowano masę?
Czy uwzględniono dane w sprawozdawczości, jeśli jest wymagana?
Wyczyść odpowiedzi Kopiuj checklistę
Lista służy do wstępnej weryfikacji organizacji gospodarki ZSEE. Nie zastępuje indywidualnej klasyfikacji odpadów ani kontroli dokumentacji.
15. Najczęściej zadawane pytania
Czy sprawny komputer, który firma chce sprzedać, jest odpadem?
Nie automatycznie. Jeżeli rzeczywiście nadaje się do dalszego użytkowania i jest sprzedawany w tym celu, może pozostawać sprzętem używanym.
Czy każdy monitor ma kod 16 02 13*?
Nie. Należy ustalić jego skład, źródło powstania i właściwą pozycję katalogu.
Czy firma może przekazać zużyte komputery pracownikom?
Może przekazać sprzęt przeznaczony do dalszego użytkowania, z uwzględnieniem odpowiednich wymagań. Nie należy natomiast pozornie przekazywać odpadów jako sprawnych urządzeń.
Czy firma serwisowa może zabrać stare urządzenie?
Tak, ale należy ustalić jego status, podstawę przekazania i odpowiedzialność za dalsze postępowanie.
Czy można samodzielnie odzyskać miedź ze zużytych urządzeń?
Jeżeli jest to demontaż ZSEE, zastosowanie mają ograniczenia wynikające z art. 46 ustawy o ZSEE.
Czy ZSEE zawsze wymaga KPO?
Nie w każdym przypadku. Obowiązek zależy od rodzaju odpadu, charakteru przekazania oraz właściwych zasad ewidencji.
16. Podsumowanie – pięć zasad bezpiecznego gospodarowania ZSEE
Po pierwsze – ustal status urządzenia. Wycofanie z eksploatacji nie zawsze oznacza powstanie odpadu.
Po drugie – prawidłowo sklasyfikuj odpad. Kod zależy od pochodzenia i właściwości urządzenia.
Po trzecie – sprawdź obowiązki BDO. Nie każdy przypadek wymaga identycznej dokumentacji.
Po czwarte – zweryfikuj odbiorcę. Sam numer BDO nie wystarcza do potwierdzenia uprawnień dla każdego rodzaju ZSEE.
Po piąte – zachowaj dokumentację. Umożliwia ona wykazanie, co stało się z wycofanym sprzętem i czy został prawidłowo zagospodarowany.
Prawidłowe gospodarowanie zużytym sprzętem elektrycznym i elektronicznym to nie tylko obowiązek środowiskowy, ale również element bezpieczeństwa pożarowego, ochrony danych i odpowiedzialnego zarządzania majątkiem przedsiębiorstwa.
Podstawy prawne i oficjalne źródła
Ustawa o zużytym sprzęcie elektrycznym i elektronicznym – w szczególności art. 35–37 i 46. Tekst jednolity z późniejszymi zmianami.
Rozporządzenie w sprawie katalogu odpadów – klasyfikacja i kody odpadów.
Ustawa z 14 grudnia 2012 r. o odpadach – w szczególności art. 3, 27, 50–51 i 66–76.
BDO – zasady przekazywania odpadów i wystawiania KPO.
BDO – prowadzenie ewidencji odpadów.
Więcej informacji: pawlas.eu.
