System oddymiania w budynkach i dlaczego dym jest groźniejszy niż ogień
- 1 dzień temu
- 8 minut(y) czytania
Czym są systemy oddymiania, kiedy są wymagane, jak działają klapy dymowe, oddymianie klatek schodowych i systemy usuwania dymu? Praktyczny poradnik PPOŻ dla firm.
W pożarze większość osób wyobraża sobie płomienie. Tymczasem w praktyce bardzo często największym zagrożeniem jest dym.
Dym ogranicza widoczność, utrudnia oddychanie, dezorientuje ludzi i może błyskawicznie zablokować drogę ewakuacyjną. Człowiek, który normalnie zna budynek na pamięć, w zadymionym korytarzu może stracić orientację po kilku sekundach. I wtedy zaczyna się prawdziwy problem.
Właśnie dlatego w wielu budynkach stosuje się systemy oddymiania albo urządzenia zapobiegające zadymieniu. Ich zadaniem jest utrzymanie bezpieczniejszych warunków ewakuacji, ograniczenie rozprzestrzeniania dymu i wsparcie działań ratowniczo-gaśniczych.
W tym artykule wyjaśniam:
czym jest oddymianie,
kiedy system oddymiania jest wymagany,
jak działa oddymianie klatek schodowych, hal i garaży,
jakie obowiązki ma właściciel, zarządca i pracodawca,
jakie błędy najczęściej pojawiają się w firmach,
jak utrzymać system w sprawności zgodnie z dobrymi praktykami PPOŻ.
Co to jest system oddymiania?
System oddymiania to zestaw urządzeń, które mają usuwać dym i gorące gazy pożarowe z budynku albo ograniczać ich przedostawanie się do określonych przestrzeni, np. klatek schodowych.
W praktyce system oddymiania może obejmować:
klapy dymowe,
okna oddymiające,
wentylatory oddymiające,
kanały oddymiające,
centrale sterujące,
czujki dymu,
przyciski oddymiania,
siłowniki,
zasilanie podstawowe i rezerwowe,
system napowietrzania,
integrację z SSP/SAP,
sterowanie drzwiami, bramami lub innymi urządzeniami PPOŻ.
Wytyczne CNBOP-PIB dotyczące systemów oddymiania klatek schodowych wskazują, że w skład takiego systemu mogą wchodzić m.in. urządzenia oddymiające, zasilacz systemu, elementy sterowania oraz urządzenia służące do samoczynnego otwierania w celu odprowadzania dymu na zewnątrz.
Mówiąc prościej: system oddymiania ma dać ludziom czas i drogę do ucieczki.
Dlaczego dym jest tak groźny?
Dym w czasie pożaru:
ogranicza widoczność,
utrudnia oddychanie,
zawiera toksyczne produkty spalania,
może powodować panikę,
bardzo szybko rozprzestrzenia się po korytarzach i klatkach schodowych,
utrudnia działania straży pożarnej.
Dlatego oddymianie nie jest „technicznym dodatkiem”. To jeden z elementów, który może decydować o skuteczności ewakuacji.
Najprościej: ogień niszczy budynek, ale dym odbiera ludziom możliwość bezpiecznego wyjścia.
Oddymianie a zapobieganie zadymieniu – czy to to samo?
Nie do końca.
Oddymianie
Polega na usuwaniu dymu i gorących gazów pożarowych z przestrzeni objętej pożarem lub zagrożonej zadymieniem.
Przykład: klapa dymowa na klatce schodowej otwiera się, aby dym mógł wydostać się na zewnątrz.
Zapobieganie zadymieniu
Polega na takim działaniu systemu, aby dym nie przedostał się do chronionej przestrzeni, np. przez wytworzenie nadciśnienia.
Przykład: system różnicowania ciśnień chroniący klatkę schodową przed zadymieniem.
Oba rozwiązania mają wspólny cel: utrzymać warunki umożliwiające ewakuację i działania ratownicze.
Kiedy system oddymiania jest wymagany?
Wymagania dotyczące oddymiania wynikają przede wszystkim z przepisów techniczno-budowlanych oraz przepisów przeciwpożarowych, a konkretne obowiązki zależą od rodzaju obiektu, jego wysokości, kategorii zagrożenia ludzi, układu dróg ewakuacyjnych i zastosowanych rozwiązań projektowych.
W praktyce szczególnie ważne są przepisy rozporządzenia w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie. Branżowe omówienia wskazują m.in., że klatki schodowe w budynkach niskich przeznaczone do ewakuacji ze stref ZL II oraz w budynkach średniowysokich przeznaczone do ewakuacji ze stref ZL I, ZL II, ZL III lub ZL V powinny być obudowane, zamykane drzwiami dymoszczelnymi oraz wyposażone w urządzenia zapobiegające zadymieniu lub służące do usuwania dymu, uruchamiane samoczynnie za pomocą systemu wykrywania dymu.
Systemy oddymiania mogą występować m.in. w:
klatkach schodowych,
garażach,
atriach,
pasażach,
halach produkcyjnych,
magazynach,
budynkach użyteczności publicznej,
budynkach wielokondygnacyjnych,
obiektach o dużej liczbie użytkowników.
Wniosek praktyczny: nie wolno oceniać obowiązku oddymiania „na oko”. Trzeba sprawdzić dokumentację projektową, kategorię budynku, warunki ewakuacji i wymagania wynikające z przepisów.
Oddymianie klatki schodowej – dlaczego to tak ważne?
Klatka schodowa jest jedną z najważniejszych dróg ewakuacyjnych w budynku wielokondygnacyjnym. Jeżeli zostanie zadymiona, ewakuacja może stać się bardzo trudna albo wręcz niemożliwa.
Oddymianie klatki schodowej ma na celu:
usunięcie dymu z pionowej drogi ewakuacji,
poprawę widoczności,
ograniczenie zadymienia kondygnacji,
ułatwienie ewakuacji ludzi,
wsparcie działań PSP.
System oddymiania klatki schodowej może działać automatycznie po wykryciu dymu lub ręcznie po uruchomieniu przycisku oddymiania.
Dobra praktyka: przyciski oddymiania, klapy, okna i centrale powinny być opisane, dostępne, sprawne i uwzględnione w dokumentacji PPOŻ.
Jak działa system oddymiania krok po kroku?
1. Wykrycie dymu
System może zostać uruchomiony przez czujkę dymu, system sygnalizacji pożaru lub ręcznie przez osobę uprawnioną.
2. Sygnał trafia do centrali oddymiania
Centrala steruje urządzeniami systemu, np. klapami, oknami, siłownikami lub wentylatorami.
3. Otwarcie urządzeń oddymiających
Klapy dymowe lub okna oddymiające otwierają się, aby umożliwić odprowadzenie dymu i gorących gazów na zewnątrz.
4. Napływ powietrza kompensacyjnego
Aby oddymianie było skuteczne, często konieczne jest zapewnienie dopływu powietrza, np. przez drzwi, okna, klapy napowietrzające lub system mechaniczny.
5. Wsparcie ewakuacji
Dzięki usuwaniu dymu warunki na drodze ewakuacyjnej mogą być bezpieczniejsze, a działania ratownicze skuteczniejsze.
I tu ważna uwaga: oddymianie bez napowietrzania często działa słabo. System musi być zaprojektowany jako całość, nie jako pojedyncza klapa „bo tak wyszło w projekcie”.
Naturalne i mechaniczne systemy oddymiania
Oddymianie naturalne
Wykorzystuje naturalny ruch dymu i gorących gazów ku górze. Najczęściej stosuje się:
klapy dymowe w dachu,
okna oddymiające,
otwory oddymiające,
klapy napowietrzające.
To rozwiązanie często spotykane w klatkach schodowych, halach, magazynach i obiektach o dużej kubaturze.
Oddymianie mechaniczne
Wykorzystuje wentylatory i kanały, które usuwają dym w sposób wymuszony.
Może być stosowane m.in. w:
garażach,
tunelach,
obiektach podziemnych,
dużych obiektach o skomplikowanym układzie,
przestrzeniach, gdzie naturalny wypływ dymu jest niewystarczający.
Dobór rozwiązania powinien wynikać z projektu, analizy zagrożeń, warunków ewakuacji i wymagań techniczno-budowlanych.
Oddymianie a SSP/SAP – dlaczego integracja ma znaczenie?
System oddymiania często współpracuje z systemem sygnalizacji pożaru. SSP może wykryć dym i automatycznie uruchomić oddymianie. Integracja może obejmować:
czujki dymu,
centralę SSP,
centralę oddymiania,
klapy dymowe,
okna oddymiające,
napowietrzanie,
wentylację pożarową,
DSO,
drzwi przeciwpożarowe,
kontrolę dostępu.
CNBOP-PIB publikuje wytyczne dotyczące projektowania, instalowania, uruchamiania, obsługi i konserwacji systemów integrujących urządzenia przeciwpożarowe. Wytyczne te są przeznaczone m.in. dla projektantów, właścicieli, zarządców, rzeczoznawców i osób kontrolujących.
W praktyce oznacza to jedno: systemy PPOŻ nie powinny działać w sposób niezależny od siebie. Muszą współpracować zgodnie ze scenariuszem pożarowym.
Scenariusz pożarowy – serce działania systemów
W obiektach wyposażonych w wiele urządzeń przeciwpożarowych bardzo ważny jest scenariusz pożarowy, czyli opis tego, co ma się wydarzyć po wykryciu pożaru.
Przykład:
Czujka wykrywa dym.
SSP uruchamia alarm.
Otwiera się klapa dymowa.
Uruchamia się napowietrzanie.
Zwolniona zostaje kontrola dostępu.
Zamykają się drzwi przeciwpożarowe.
DSO nadaje komunikat.
Informacja trafia do osób odpowiedzialnych.
Jeżeli scenariusz jest nieaktualny, niesprawdzony lub nieznany użytkownikom, system może nie zadziałać tak, jak powinien.
Przeglądy i konserwacja systemu oddymiania
System oddymiania musi być utrzymywany w stanie sprawności. Sam montaż nie wystarczy. Rozporządzenie MSWiA z 7 czerwca 2010 r. określa sposoby i warunki ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów oraz jest podstawowym aktem wykonawczym w zakresie eksploatacyjnych obowiązków PPOŻ. Akt posiada tekst jednolity. W praktyce przeglądy powinny obejmować m.in.:
centrale oddymiania,
czujki,
przyciski oddymiania,
klapy dymowe,
siłowniki,
okna oddymiające,
wentylatory,
zasilanie podstawowe i awaryjne,
akumulatory,
połączenia z SSP,
działanie napowietrzania,
sygnalizację uszkodzeń,
dokumentację przeglądów i napraw.
Ważne: po każdym przeglądzie powinien pozostać protokół. Brak dokumentacji przy kontroli to klasyczny problem: system może i działa, ale nie ma dowodu, że ktoś go utrzymuje w sprawności.
Najczęstsze błędy związane z oddymianiem
1. Brak regularnych przeglądów
System jest, ale nikt go realnie nie testuje. To najkrótsza droga do niespodzianki.
2. Zablokowane klapy lub okna oddymiające
Zabrudzenia, uszkodzenia, przeróbki, brak konserwacji – wszystko to może ograniczyć skuteczność systemu.
3. Brak napowietrzania
Oddymianie potrzebuje dopływu powietrza. Bez niego system może nie osiągnąć zakładanej skuteczności.
4. Zmiany w budynku bez aktualizacji systemu
Nowe ściany, drzwi, zabudowy, regały, sufity podwieszane albo zmiany funkcji pomieszczeń mogą wpływać na działanie oddymiania.
5. Brak przeszkolenia osób odpowiedzialnych
Jeśli nikt nie wie, gdzie jest centrala, jak działa przycisk oddymiania i co oznacza sygnał uszkodzenia, to system jest trochę jak instrukcja w nieznanym nam języku – niby istnieje, ale praktycznie nie pomaga.
6. Brak powiązania z IBP
Instrukcja Bezpieczeństwa Pożarowego powinna opisywać istotne urządzenia PPOŻ, zasady ich obsługi, przeglądy i sposób postępowania w razie alarmu.
7. Ignorowanie sygnałów awarii
Kontrolka uszkodzenia nie jest dekoracją. To informacja: „hej, coś nie działa”. I trzeba na nią reagować.
Oddymianie w biurze
W biurach system oddymiania najczęściej dotyczy klatek schodowych, garaży podziemnych, atriów lub części wspólnych budynku. Największe wyzwania:
wielu użytkowników i najemców,
goście nieznający obiektu,
garaże podziemne,
kontrola dostępu,
drzwi przeciwpożarowe,
skomplikowana ewakuacja z wyższych kondygnacji.
Dobra praktyka:
regularne testy systemu,
szkolenie administracji, ochrony i osób funkcyjnych,
uwzględnienie oddymiania w ćwiczeniach ewakuacyjnych,
kontrola drzwi dymoszczelnych i przeciwpożarowych,
aktualizacja IBP po zmianach aranżacyjnych.
Oddymianie w magazynie
W magazynach znaczenie mają duże kubatury, regały, opakowania, folie, palety i zmienne składowanie. Największe wyzwania:
wysokie składowanie,
zmiana układu regałów,
blokowanie przestrzeni pod klapami,
duże obciążenie ogniowe,
transport wewnętrzny,
strefy ładowania wózków.
Dobra praktyka:
sprawdzanie, czy regały i składowanie nie ograniczają działania systemu,
kontrola stref pod klapami dymowymi,
analiza po zmianach układu magazynu,
testy systemu po większych zmianach organizacyjnych,
utrzymywanie dokumentacji przeglądów.
Oddymianie na produkcji
Na produkcji dochodzą czynniki technologiczne:
pyły,
dymy technologiczne,
para,
wysoka temperatura,
maszyny,
wentylacja,
prace pożarowo niebezpieczne,
zmiany procesów.
Dobra praktyka:
uwzględnić proces technologiczny w analizie oddymiania,
powiązać system z SSP,
szkolić kierowników zmian i utrzymanie ruchu,
kontrolować urządzenia po pracach remontowych,
aktualizować dokumentację po zmianach technologii.
Co może sprawdzić PSP podczas kontroli?
Podczas kontroli PSP może zostać zweryfikowane m.in.:
czy system oddymiania jest wymagany,
czy jest sprawny,
czy wykonywano przeglądy,
czy dokumentacja jest kompletna,
czy system działa zgodnie ze scenariuszem pożarowym,
czy urządzenia nie są zablokowane,
czy osoby odpowiedzialne znają podstawowe zasady działania,
czy system jest uwzględniony w IBP,
czy zmiany w obiekcie nie pogorszyły działania zabezpieczeń.
W 2024 r. zmieniono rozporządzenie MSWiA w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, m.in. wprowadzając obowiązek oznaczenia miejsc połączenia ściany oddzielenia przeciwpożarowego ze ścianą zewnętrzną oraz dachem w wielkopowierzchniowych budynkach handlowych, produkcyjnych i magazynowych. To pokazuje, że wymagania PPOŻ nie są „raz na zawsze” i trzeba monitorować zmiany przepisów.
Jak zadbać o system oddymiania w firmie?
Praktyczny plan
Krok 1. Sprawdź dokumentację
Ustal, jaki system jest w obiekcie, gdzie są urządzenia, jaki jest scenariusz działania i kiedy były ostatnie przeglądy.
Krok 2. Zweryfikuj, czy system odpowiada aktualnemu stanowi obiektu
Zmienił się układ pomieszczeń? Doszły regały? Zmieniono najemcę? Powstała zabudowa? To może wpływać na oddymianie.
Krok 3. Przeprowadź test działania
Nie chodzi o „kliknięcie guzika dla sportu”. Test powinien być zaplanowany, bezpieczny i wykonany przez osoby kompetentne.
Krok 4. Uzupełnij dokumentację
Protokoły, wpisy, harmonogramy, wykaz usterek i napraw – to wszystko powinno być uporządkowane.
Krok 5. Przeszkol osoby funkcyjne
Ochrona, administracja, kierownicy zmian, osoby odpowiedzialne za ewakuację – muszą wiedzieć, co robić.
Krok 6. Włącz oddymianie do ćwiczeń ewakuacyjnych
Ćwiczenia powinny sprawdzać nie tylko ludzi, ale też organizację i działanie urządzeń wspierających ewakuację.
Podsumowanie
System oddymiania to nie „okno, które się otwiera”. To ważny element ochrony przeciwpożarowej, który wpływa na warunki ewakuacji, bezpieczeństwo ludzi i skuteczność działań ratowniczych.
Dobrze działające oddymianie:
usuwa dym i gorące gazy,
poprawia widoczność,
wspiera ewakuację,
pomaga straży pożarnej,
ogranicza rozprzestrzenianie zagrożenia,
zwiększa szanse na opanowanie sytuacji.
Ale tylko wtedy, gdy jest prawidłowo zaprojektowane, sprawne, konserwowane i znane osobom odpowiedzialnym.
FAQ – najczęstsze pytania o oddymianie
Czy każdy budynek musi mieć system oddymiania?
Nie każdy. Obowiązek zależy od rodzaju budynku, wysokości, kategorii zagrożenia ludzi, układu ewakuacji i wymagań techniczno-budowlanych. W wielu przypadkach wymagania dotyczą szczególnie klatek schodowych, garaży, dużych przestrzeni lub określonych kategorii obiektów.
Czy oddymianie musi uruchamiać się automatycznie?
W wielu przypadkach systemy oddymiania są uruchamiane automatycznie za pomocą systemu wykrywania dymu, szczególnie tam, gdzie wymagają tego przepisy techniczno-budowlane. W praktyce często stosuje się również możliwość ręcznego uruchomienia systemu.
Czy klapa dymowa wystarczy?
Nie zawsze. Klapa dymowa jest jednym z elementów systemu. Skuteczność zależy też od napowietrzania, sterowania, czujek, scenariusza i utrzymania w sprawności.
Jak często trzeba robić przeglądy systemu oddymiania?
Częstotliwość wynika z dokumentacji technicznej, wymagań producenta, zasad eksploatacji oraz obowiązków utrzymania urządzeń PPOŻ w sprawności. W praktyce konieczne są regularne przeglądy i dokumentowanie ich wyników.
Czy system oddymiania trzeba uwzględnić w IBP?
Tak, jeżeli system występuje w obiekcie, powinien być opisany w dokumentacji PPOŻ, w tym w Instrukcji Bezpieczeństwa Pożarowego, jeśli jest wymagana.
Masz pytania? Potrzebujesz pomocy w BHP?
📞 Skontaktuj się z nami – pomożemy Ci zadbać o każdego pracownika.
Więcej ciekawych informacji na naszym blog'u.
